احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
168
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
مسئله توقيف قونسول آلمان در بوشهر و مساعى در دستگيرى قونسول آلمان در تبريز علنا مخالفت با بيطرفى ايران بوده است . چنان كه همه ميدانند مسيو ليتن قونسول آلمان در تبريز متحصن بنزد آمريكائيها شد و سه ماه از آنجا بيرون نيامد و مسيو ليستمان قونسول بوشهر را هم انگليسها دستگير و توقيف نمودند . انگليسها قونسول ما را در بوشهر متهم به تحريكات بضد متفقين ميكنند و من سئوال ميكنم اگر بيك اتهام انگلستان اجازه يك چنين اقدامى در يك مملكت بيطرف به خود ميدهد چرا قونسولهاى خود را كه علنا در تمام نقاط ايران تحريكات بضد آلمان و اطريش و عثمانى ميكنند ممانعت نميكند ؟ هركس تحريكات قونسول انگليس را در كرمانشاهان و اقداماتى كه ميان طوايف آنجا كرده و پولهائى كه براى اين كار به مصرف رسانده كموبيش شنيده و ميداند و از اين مسائل گذشته ميگفتند مساعى نمايندگان دولتين روس و انگليس در تشويق بارتكاب يك كودتائى در مركز خيلى در به دو ورود اسباب تعجب و حيرت من شد خصوصا از طرف نماينده دولتى كه خود تا حدى دخالت در استقرار مشروطيت ايران داشته . اين مسئله خيلى غريب بود كه عنواناتى از قبيل تعطيل مجلس و توقيف جرايد و غيره بميان بيايد و من گمان ميكنم در ايران هيئت دولتى كه بخواهد زمام امور مملكت را بدست بگيرد نه فقط بايد مورد اطمينان شخص اعليحضرت شاهنشاه باشد بلكه بايد اطمينان ملت را نيز به خود جلب كند . و باينجهت است كه نظر بجنبه بىطرفى و شخصيتى كه در شاهزاده عين الدوله ملحوظ است من گمان ميكنم كه ايشان موفق بتشكيل يك حكومت مقتدرى بشوند . نواب مستطاب و الا پرنس رويس ميگفتند خيليها از من سئوال ميكنند كه طرز روش آتيه ما در اينجا چه خواهد بود جواب اين مطلب تا حدى معلوم است دولت امپراطورى آلمان هيچوقت يك منافع مادى در ايران نداشته و فقط در پيشرفت تجارت خود تا حدى ساعى بوده و مخصوصا از هرگونه دخالتى مستقيم يا غيرمستقيم در امور داخلى اين مملكت قويا اجتناب مينموده و بايد هركس بداند كه حسيات ما نسبت بملت نجيب ايران و نسبت بشاهنشاه ايرانيان هميشه مبنى بر يك نوع احساسات صميمانه و خالصانه بوده است و با اين احساسات است كه ما مداومت ميكنيم و درخواست ميكنيم كه دولت امپراطورى ايران موفق بحفظ بىطرفى حقيقى خود شده و در زمره ملل حيه و دول امروزه دنيا بتواند موفق به نگاهدارى مقام و حيثيت خود بشود . » سهشنبه 27 آوريل 1915 امروز شاهزاده عين الدوله خود را به سمت رياست وزراء بمجلس شوراى ملى معرفى كرد ، لايحه راجع باسكناس تقديم داشت و وعده داد تا اول هفته ديگر وزراء جديد را به شاه و به مجلس معرفى نمايد . چهارشنبه 28 آوريل 1915 جشن مشروطيت به طرز بسيار باشكوهى در عمارت بهارستان و در بازار و خيابانها گرفته شد امسال بطور استثنائى شوق و ذوق اهالى زائد الوصف بود زيرا از شر كودتاى متفقين بدست سعد الدوله خلاصى يافته و در حقيقت آزادى تازه بدست آورده بودند . دنبال مصاحبه با وزيرمختار آلمان مدير روزنامه عصر جديد در همان شماره 16 جمادى الاخر 1333 هجرى قمرى مطابق 11 ثورتوشقانئيل مصاحبهء هم بشرح ذيل با وزيرمختار اطريش به عمل آورد : ملاقات با وزيرمختار دولت امپراطورى اطريش وهنگرى وزيرمختار دولت امپراطورى اطريش وهنگرى جناب كنت لگتتى كه اخيرا بطهران مراجعت نمودهاند سابقا دو سال و نيم تقريبا در ايران بودهاند . جناب كنت لگتتى فارس و عربى و تركى را در نهايت خوبى تكلم ميكنند و نظر باقامت طولانى كه در سه پايتخت مهم اسلامى اسلامبول و قاهره و طهران نمودهاند يك نوع تمايلات صميمى نسبت بعالم اسلامى دارند و هيچوقت از تشويق و تحريص عناصر مختلفه اسلام باتحاد اسلامى خوددارى ننمودهاند . جناب كنت لگتتى چهارشنبه گذشته قبل از ظهر به تقاضائى كه از ايشان شده بود از مدير ما پذيرائى نموده و با يك حسن تلطفى كه رويه مخصوصه ايشان است خوشنودى و مسرت خود را از مراجعت بايران و ديدن دوستان ايرانى خود اظهار مينمودند و سكونت